إمارة بوتان

ئەم پەرتووکە بریتییە لە ئیمارەی بوتان ، و توێژینەوەیەکی مێژوویی فراوان پێشکەش دەکات دەربارەی ئەم ئیمارە کوردییە لە ڕووی درووستبوون، سیستەمی حوکم، جوگرافیا، ئیمیرەکان و پێکهاتەی کۆمەڵایەتی، سەربازی و سیاسییەوە. نووسەری پەرتووکەکە ئەحمەد ئاراس تەنها ڕووداوەکان ناگێڕێتەوە، بەڵکو هەوڵ دەدات مێژووی ئیمارەکە دوبارە بخوێنێتەوە بە پشتبەستن بە سەرچاوە کۆنەکان و بەراوردکردنیان. پەرتووکەکە گرنگی تایبەتی دەدات بە شارەزوری جزیرەی بوتان وەک ناوەندی سیاسی و سەربازی ئیمارەکە، و گرنگی جوگرافیای ئەو ناوچەیە دەخاتەڕوو لە لای شەطی ڕووباری دجلە، هەروەها ڕۆڵی وەک ناوەندی بازرگانی و کولتووری لە باکووری کوردستان. هەروەها وەسفی وردی هۆزە بختییەکان، قەڵاکان، قوتابخانەکان و نیشانە شارستانییەکان دەکات کە ناسنامەی ناوچەکەیان پێکهێناوە. یەکێک لە گرنگترین تایبەتمەندییەکانی پەرتووکەکە ئەوەیە کە زنجیرەی ئیمیرەکانی بوتان بە نەوەکانەوە شوێن دەکەوێت، وەک ئیمیر سلێمان و کوڕەکانی و ئەو ئیمیرانەی کە حوکمی جزیرەیان کردووە، لەگەڵ شیکردنەوەی پەیوەندییەکان لەگەڵ هێزە گەورەکان وەک ئیمپراتۆرییەتی موغول، دەوڵەتی عوسمانی و دەوڵەتی مەمالیک. هەروەها جیاوازی ڕوونکردنەوە مێژووییەکان دەخاتەڕوو و هەندێک هەڵەی سەرچاوە کۆنەکان ڕەخنە دەکات، تایبەتمەند لە ڕووانگەکانی شەرەفخان بدلیسی، و بەراوردیان دەکات لەگەڵ سەرچاوەی تر بۆ گەیشتن بە خوێندنەوەیەکی وردتر. پەرتووکەکە خاسیەتی توێژینەوەی مێژوویی هەیە، بەڵام بە شێوەیەکی چیرۆکی نووسراوە کە خوێنەر دەتوانێت گەشەی ئیمارەکە بەدواداچوون بکات وەک چیرۆکێکی سیاسی و کۆمەڵایەتی کە لە سەدەکاندا درێژ دەبێتەوە، وە گونجاوە بۆ ئەو کەسانەی کە حەز دەکەن بە مێژووی ئیمارەتە کوردییەکان، ڕەگەزنامە و گۆڕانکارییە سیاسییەکان لە ناوچەکە. یەکێک لە خاڵە گرنگەکانی پەرتووکەکە ئەوەیە کە ئیمارەکە تەنها لە ڕووی نەتەوەیی کوردیەوە ناگرێتەوە، بەڵکو چەند بەشێک تەرخان دەکات بۆ ڕوونکردنەوەی هاژەی ئایینی لە بوتان. لەوێدا باس لە بوونی مەسیحیان دەکات، بە تایبەتی سۆریانی و کەلدان، لەگەڵ ئێزیدییەکان لە ناو ئیمارەکەدا، و ژیانی کەسایەتی ئایینی گرنگ دەخاتەڕوو کە لەو ژینگەیەدا پەیدا بوون، ئەمەش وێنەیەکی کۆمەڵایەتی جیاجیاکاری ئەو سەردەمە پیشان دەدات. هەروەها پەرتووکەکە فراوانتر دەبێتەوە بۆ شوێنەکانی کۆمەڵایەتی و سیاسیی ئیمارەی بوتان لە دەرەوەی سنووری جزیرە، و ئاماژە دەدات بە گواستنەوە و کۆچکردنی هەندێک لە نەوەکانی ئیمیرەکانی بوتان بۆ ناوچەکانی تر، وەک دشتەی سروج، بەهۆی گۆڕانکاری سیاسی و شەڕ و گۆڕینی هاوسەنگی هێزەکان. نووسەر پیشان دەدات چۆن ئەم خێزانانە پێگەی کۆمەڵایەتی و هێزی ناوخۆیی خۆیان پاراستووە هەتا دوای لاوازبوونی دەسەڵاتی ناوەندی ئیمارەکە. پەرتووکەکە باس لە سەرخستنی سەرکردایەتییەکان دەکات لە نەوەکانی ئیمیرەکانی بوتان لە دشتەی سروج، وەک محەمەد ئاگەی سەرخۆش، یەکێک لە گرنگترین سەرکردەکانی سروج، کە نوێنەرایەتی کوردەکانی کرد لە هاوپەیمانی لەگەڵ بێکاتەکانی تورکمان. لە نەوەکانی ئەو، ئیمیر شێخ نەبی هەیە، کە فەرمانڕەوای دشتەی سروج بوو و توانی عربەی کۆچەری دوور بخاتەوە لە ناوچە کوردییەکان دوای ئەوەی هێرشیان دەکردە سەریان. پەرتووکەکە هەروەها ئاماژە دەدات بە هاوسەرگیریی نێوان خێزانە مێژووییە کوردییەکان، وەک هاوسەرگیریی نێوان خێزانی شێخ نەبی لە سروج و خێزانی سمکۆ ئاگەی شەکاك لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، لە ڕێگەی هاوسەرگیریی ئیمیر سلێمان، کوڕی ئیمیر محەمەد قبلان (سەرکردەی هۆزی شێخان لە سروج)، لەگەڵ جینار خاتون، کچی طاهر خان، کوڕی سەرکردە سمکۆ ئاگەی شەکاك، و سەرۆک مەسعود بارزانی یەکێکە لە خاڵۆکانی باوکی ئەو. هەروەها دەوترێت کە ئیمیر سلێمان لەگەڵ هێزەکانی پێشمەرگە بەشدار بووە لە ئازادکردنی شارۆچکەی کوبانی لە ساڵی ٢٠١٤. پەرتووکەکە شوێنێکی گرنگ تەرخان دەکات بۆ خێزانی بەدرخان، بە تایبەتی بەدرخان بەگ، وەک یەکێک لە کاریگەرترین فەرمانڕەواکانی بوتان. باس لە سەرهەڵدان و هەوڵە سیاسییەکانی دەکات بۆ بەهێزکردنی سەربەخۆیی ئیمارەکە و ڕێکخستنی بەڕێوەبردن و هێزی سەربازی، پاشان باس لە ڕووخانی ئیمارەکە دەکات دوای هێرشی عوسمانی لە ساڵی ١٨٤٧، و ئەو گۆڕانکارییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەی کە دوای ئەو ڕووداوە هات و کۆتایی هات بە سیستەمی حوکمی ناوخۆیی کۆن. نووسەر هەروەها ڕۆڵی کولتووری و زانستی بوتان دەخاتەڕوو، و باس لە ژیانی زانایان و ئەدەبەکارانی گەورە دەکات کە لەو ناوچەیە سەریان هەڵداوە، وەک: ئیسمائیل جەزری، ناسراو بە "باوکەی رۆبۆتەکان" و داهێنەری ئامێرە میکانیکییەکان ئەحمەد خانی، فیلسۆف و شاعیر و نووسەری مەم و زین مەلا ئەحمەد جەزری، یەکێک لە ناسراوترین شاعیرە سۆفییەکان لە میراتی کوردی پەرتووکەکە هەروەها شوێنی نەوەکانی ئیمیرەکانی بوتان لە سەردەمی نوێدا دەخاتەڕوو، و باس لە بەشداربوونیان لە ڕۆژنامە و سیاسەتی کوردی دەکات، وەک ڕۆڵی مقداد مێهدی بەدرخان لە دەرهێنانی یەکەم ڕۆژنامەی کوردی، هەتا کەسایەتییەکانی ئەو خێزانە لە سەدەی بیست و یەکەم، بە شێوەیەک کە پێوەندی نێوان ڕابردوو و ئێستای دەخاتەڕوو. کورتەی گشتی: ئەم پەرتووکە هەوڵێکە بۆ چاککردنەوە و پاراستنی بیرەوەری مێژوویی ناوچەی بوتان، لە ڕێگەی تێکەڵکردنی توێژینەوەی مێژوویی و ژیانی کەسایەتییەکان، بۆ پێشکەشکردنی وێنەیەکی تەواو لە ئیمارەیەک کە یەک کات ناوەندی سیاسی و کولتووری گرنگ بوو لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.